महाराष्ट्राच्या राजकीय नकाशावर रायगड जिल्हा म्हणजे ‘शेतकरी कामगार पक्षाचा अभेद्य गड’ अशी ओळख होती. मात्र, नुकत्याच झालेल्या जिल्हा परिषद आणि पंचायत समितीच्या निकालांनी या ओळखीला कायमचे पुसून टाकले आहे. अलिबाग आणि पनवेलसारख्या बालेकिल्ल्यांमध्ये शेकापला भोपळाही फोडता आला नाही, हे महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एका मोठ्या युगाचा अंत झाल्याचे लक्षण आहे. पण हा पराभव अचानक झालेला नाही; याला पक्षांतर्गत असलेली ‘सडलेली’ व्यवस्था आणि नेतृत्वाच्या चुका जबाबदार आहेत.
एकेकाळी ‘रायगड म्हणजेच शेकाप आणि शेकाप म्हणजेच रायगड’ असे समीकरण होते. ज्या जिल्ह्यावर शेतकरी कामगार पक्षाने सात दशके आपली हुकूमत गाजवली, तिथल्या जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती निवडणुकीत शेकापचा झालेला ‘सुपडा साफ’ हा केवळ पराभव नाही, तर तो एका राजकीय कालखंडाचा अंत आहे. अलिबाग आणि पनवेलसारख्या अभेद्य बालेकिल्ल्यांमध्ये शेकापचे ‘शून्य’ होणे, हे महाराष्ट्राच्या राजकारणातील सर्वात मोठे आश्चर्य मानले जात आहे.
शेकाप संपण्याची पहिली मोठी ठिणगी तेव्हाच पडली जेव्हा पंडित शेठ पाटील यांनी पक्षाला रामराम ठोकला. पंडित शेठ हे केवळ एक नेते नव्हते, तर ते कार्यकर्त्यांच्या गराड्यात राहणारे, सर्वसामान्यांचे प्रश्न सोडवणारे पक्षाचे ‘कणा’ होते.
पंडित शेठ पाटील यांनी जर पक्ष सोडला नसता, तर अलिबागमध्ये शिवसेनेला इतके मोठे यश मिळवणे कठीण गेले असते. जयंत पाटील हे धोरणकर्ते म्हणून ओळखले जात असले, तरी जमिनीवरचा कार्यकर्ता पंडित शेठ यांच्याशी जोडलेला होता. घरातील या फुटीने सामान्यांच्या मनात संभ्रम निर्माण केला आणि पक्षाची ताकद विभागली गेली. जेव्हा घराचा मालकच घर सोडून बाहेर पडतो, तेव्हा वाडा कोसळायला वेळ लागत नाही, हेच या निकालातून सिद्ध झाले.
पक्षाच्या या दुर्दशेला सर्वात मोठे वळण मिळाले ते पंडित शेठ पाटील यांच्या पक्षांतरामुळे. पंडित शेठ हे केवळ जयंत पाटील यांचे बंधू नव्हते, तर ते शेकापचा सामान्य कार्यकर्त्यांशी असलेला ‘दुवा’ होते.
पंडित शेठ हे जमिनीवरचे नेते होते, जे कार्यकर्त्यांच्या सुख-दुःखात धावून जात. त्यांनी जेव्हा पक्ष सोडला, तेव्हा केवळ एक नेता गेला नाही, तर शेकापचा ‘कणा’ मोडला. जयंत पाटील हे धोरणी राजकारणी असले तरी, लोकांच्या गराड्यात राहणारा चेहरा पंडित शेठ यांचा होता. घरामध्ये पडलेल्या या फुटीने सामान्यांच्या मनात शंका निर्माण केली आणि कार्यकर्त्यांचा उत्साह मावळला. जर पंडित शेठ आज पक्षात असते, तर अलिबागमध्ये शिवसेनेला (शिंदे गट) अशी एकतर्फी मुसंडी मारणे अशक्य झाले असते.
रायगडमध्ये शेकाप आज ‘शून्य’ झाला, याला जयंत पाटील यांचे नेतृत्व सर्वाधिक जबाबदार असल्याचे बोलले जाते.जयंत पाटील यांचा असा समज होता की रायगडमध्ये शेकापला कोणीही हरवू शकत नाही. याच अतिआत्मविश्वासातून त्यांनी कार्यकर्त्यांकडे दुर्लक्ष केले. पक्षात केवळ स्वतःचे आणि आपल्याच कुटुंबातील लोकांचे (उदा. चित्रलेखा पाटील) महत्त्व वाढवण्याच्या नादात त्यांनी निष्ठावान कार्यकर्त्यांची फळी गमावली.
जेव्हा पक्षाचा सर्वोच्च नेता ‘एसी’ केबिनमधून राजकारण करतो आणि सामान्य कार्यकर्ता मात्र रस्त्यावर उन्हातान्हात संघर्ष करतो, तेव्हा कार्यकर्त्यांमध्ये असंतोष निर्माण होतो. जयंत पाटलांनी दुसरी फळी तयार करण्याऐवजी आहे ती फळी दाबण्याचे काम केले, ज्याचे रूपांतर आज ‘शून्य’ निकालात झाले आहे.
शेकापची ताकद ही ‘सहकार’ क्षेत्रावर उभी होती. मात्र, कर्नाळा बँक घोटाळ्याने पक्षाच्या नैतिक अधिष्ठानाला हरताळ फासला. ज्या शेतकऱ्यांच्या नावाने पक्ष राजकारण करत होता, त्याच शेतकऱ्यांचा आणि कष्टकऱ्यांचा कष्टाचा पैसा या घोटाळ्यात अडकला. या एका प्रकरणामुळे ग्रामीण भागातील जनतेचा पक्षावरील विश्वास पूर्णपणे उडाला. जो पक्ष आपले पैसे सुरक्षित ठेवू शकत नाही, तो आमचे भविष्य काय सुरक्षित ठेवणार? हा प्रश्न मतदारांनी मतपेटीतून विचारला आहे.
रायगड जिल्हा आता झपाट्याने शहरीकरण आणि औद्योगिकीकरणाकडे वळला आहे. मुंबई ट्रान्स हार्बर लिंक (MTHL), वाढते रस्ते आणि नवीन प्रकल्प यामुळे इथला तरुण आता ‘संघर्षा’पेक्षा ‘संधी’ शोधत आहे.
शिवसेनेने (शिंदे गट) सत्तेच्या माध्यमातून विकासाचे जे व्हिजन दाखवले, त्यासमोर शेकापचे जुन्या पद्धतीचे ‘आंदोलनाचे राजकारण’ फिके पडले. तरुणांना आता लाल बावटा केवळ इतिहासाची आठवण करून देणारा वाटू लागला, वर्तमानाचा आधार नाही.
रायगडमधून शेकाप हद्दपार होणे, ही लोकशाहीतील बदलाची सर्वात मोठी लाट आहे. पंडित शेठ पाटील यांनी पक्ष सोडणे ही शेकापसाठी ‘शारीरिक हानी’ होती, पण जयंत पाटील यांची कार्यपद्धती ही पक्षासाठी ‘आंतरिक आजार’ ठरली. आज रायगडची ओळख ‘शेकापचा जिल्हा’ म्हणून राहिलेली नाही. ही एका साम्राज्याची पडझड असून, जर आताही जयंत पाटलांनी आत्मचिंतन केले नाही, तर शेकाप हा पक्ष केवळ इतिहासाच्या पुस्तकातच शिल्लक राहील.
