नाना पाटेकर हा प्रवास एका अभिनेत्याचा नव्हे, अनेक माणसांचा आहे.
नाना पाटेकर हे नाव उच्चारलं की डोळ्यांसमोर एक चेहरा येतो. पण तो एकच चेहरा नसतो.
कधी तो संतापलेला असतो, कधी अस्वस्थ, कधी बेधडक, कधी हळवा, कधी विनोदी, कधी तत्त्वज्ञान सांगणारा आणि कधी स्वतःच्या अस्तित्वाशीच झगडणारा.
म्हणून नानांचा चित्रपटप्रवास हा एका अभिनेत्याचा प्रवास नाही; तो अनेक माणसांचा प्रवास आहे.
गमनमधला वासू घेऊन सुरू झालेला हा प्रवास पुढे कितीतरी वाटांनी गेला. सिंहासनमधून राजकारणाच्या सावल्या दिसल्या, भालू, रघू मैना आणि सावित्रीमधून मराठी मातीशी नातं जपलं गेलं.
मग आला अंकुश.
इथे नाना फक्त भूमिका करत नव्हते. ते व्यवस्थेवर चिडलेला, अन्यायाने अस्वस्थ झालेला, आपल्या हक्कासाठी आवाज उठवणारा सामान्य माणूस बनले.
माफीचा साक्षीदारमध्ये वेगळी छटा दिसली, फांसी का फंदामध्ये संघर्ष दिसला, सूत्रधारमध्ये कथेला दिशा देणारा माणूस दिसला, मोहरेमध्ये व्यवस्थेच्या खेळात अडकलेली माणसं दिसली, अंधा युद्धमध्ये संघर्ष आणखी तीव्र झाला, तर प्रतिघातमध्ये अन्यायाला प्रतिकार करणारा नाना समोर आला.
आवाम, त्रिशाग्नी, सागर संगम… प्रत्येक चित्रपटात नाना बदलत गेले; पण त्यांचा आतला अस्वस्थ माणूस कायम राहिला.
आणि मग आला सलाम बॉम्बे!
पडद्यावरची त्यांची उपस्थिती आता केवळ भूमिका राहिली नव्हती. प्रेक्षकांना जाणवू लागलं होतं—हा अभिनेता अभिनय करत नाही; हा माणूस पडद्यावर जगतोय.
मग आला परिंदा.
अण्णा सेठ.
क्रूरता, सत्ता, भीती आणि अस्वस्थ करणारा शांतपणा—नानांनी अण्णा सेठला असा चेहरा दिला की ते पात्र पडद्यावरून थेट प्रेक्षकांच्या मनात उतरलं.
थोडासा रूमानी हो जाएँमध्ये संवेदनशीलता आली. दिशामध्ये वेगळ्या सामाजिक वास्तवाशी सामना झाला.
आणि मग प्रहार.
मेजर चौहान.
इथे नाना केवळ अभिनेता नव्हते. ते सैनिक झाले.
शिस्त, देश, कर्तव्य, माणूस आणि युद्ध यांच्यातला संघर्ष त्यांनी स्वतःच्या पद्धतीने मांडला. प्रहारमध्ये नानांनी केवळ भूमिका केली नाही; त्यांनी दिग्दर्शक म्हणूनही स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली.
त्यानंतरचा प्रवासही तितकाच वैविध्यपूर्ण.
दीक्षामधला माणूस वेगळा, राजू बन गया जेन्टलमनमधली व्यक्तिरेखा वेगळी आणि अंगारमधला ताप वेगळा.
आणि मग तिरंगा.
शिवाजीराव वागळे.
नानांचा आवाज म्हणजेच या व्यक्तिरेखेची ओळख बनली.
देश, कर्तव्य, शौर्य आणि संताप यांचं मिश्रण असलेला हा नाना प्रेक्षकांच्या मनात कायमचा बसला.
मग आला क्रांतिवीर.
प्रताप नारायण तिलक.
हा केवळ चित्रपटातील नायक नव्हता.
तो व्यवस्थेविरुद्ध उभा राहिलेला आवाज होता. अन्यायाविरुद्ध पेटलेला संताप होता. आणि सामान्य माणसाच्या मनात दडलेली बंडखोरी होती.
क्रांतिवीरमधून नाना घराघरात पोहोचले.
पण त्याच वेळी ते एका चौकटीत अडकले नाहीत.
हम दोनोंमध्ये वेगळा नाना दिसला. अग्निसाक्षीमध्ये नात्यांचा गुंता आला. खामोशी : द म्युझिकलमध्ये संवेदनशीलता आणि अंतर्मुखता आली. गुलाम-ए-मुस्तफामध्ये हिंसा आणि भावनांचा संघर्ष दिसला.
मग यशवंत.
नावच पुरेसं आहे.
व्यवस्थेच्या चक्रात अडकलेला, पण स्वतःची लढाई स्वतः लढणारा माणूस.
वजूदमध्ये वेगळा रंग, युगपुरुषमध्ये वेगळी छटा, चायना गेटमध्ये अॅक्शन, हू तू तू मध्ये राजकारण, गँगमध्ये गुन्हेगारी जग, तरकीबमध्ये रहस्य आणि वधमध्ये एका सामान्य माणसाच्या आयुष्यातील असह्य टप्पा.
नाना प्रत्येक वेळी बदलत होते.
पण एक गोष्ट बदलत नव्हती—त्यांच्या अभिनयातील प्रामाणिकपणा.
मग आला अब तक छप्पन.
साधू आगाशे.
पोलीस अधिकारी.
पण नेहमीच्या अर्थाने नायक नाही.
कायद्याच्या चौकटीत राहून गुन्हेगारीशी लढताना स्वतःच्या नैतिकतेशी झुंजणारा माणूस.
साधू आगाशे बोलत नव्हता—तो नजरेने सांगत होता.
त्यानंतर भूत, आंच, अपहरण…
कधी भय, कधी सामाजिक प्रश्न, कधी राजकारण, कधी गुन्हेगारी.
आणि मग नानांच्या कारकिर्दीने एक विलक्षण वळण घेतलं.
वेलकम.
आता हा तोच नाना नव्हता ज्याला पाहून प्रेक्षक घाबरायचे.
हा होता उदय शेट्टी.
गुंड आहे, पण मनाने भोळा. धाक दाखवतो, पण बहिणीवर जीवापाड प्रेम करतो. रागावतो, पण त्याच वेळी विनोद करतो.
नानांनी सिद्ध केलं—गंभीर अभिनेता विनोदी होऊ शकत नाही, हा गैरसमज आहे.
ब्लफमास्टर!, टॅक्सी नंबर
9211, फिर हेरा फेरी, वेलकम बॅक आणि गोलमाल अगेनमधून नाना प्रेक्षकांना हसवत राहिले.
पण त्यांचा गंभीर नाना कुठेच हरवला नाही.
पाठशालामध्ये शिक्षणाचा प्रश्न आला. अपहरणमध्ये सत्तेचा खेळ आला. राजनीतीमध्ये राजकारणाची काळी बाजू आली. शागिर्दमध्ये पोलिसी जग आलं. द अटॅक्स ऑफ 26/11मध्ये दहशतवादाच्या काळोखात उभा राहिलेला अधिकारी दिसला.
आणि मग नाना पुन्हा मराठीकडे वळले.
देऊळ.
इथे नाना एका मोठ्या व्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी उभे राहिले.
धर्म, बाजार, राजकारण आणि सामान्य माणूस—या सगळ्यांच्या संघर्षातला समाज त्यांनी समोर आणला.
मग आला डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हिरो.
इथे नाना कोणीतरी काल्पनिक पात्र झाले नाहीत.
ते एका खऱ्या माणसात शिरले.
डॉ. प्रकाश आमटे.
सेवा, समर्पण, संघर्ष आणि माणुसकी यांना त्यांनी चेहरा दिला.
आणि मग नटसम्राट.
अप्पासाहेब बेलवलकर.
इथे नाना संपले.
आणि अप्पासाहेब सुरू झाले.
रंगभूमीवर आयुष्य घालवलेला कलाकार. कुटुंबापासून दूर गेलेला बाप. आठवणींमध्ये जगणारा वृद्ध. स्वतःच्या अस्तित्वाचा अर्थ शोधणारा माणूस.
“जगावं की मरावं…”
हा प्रश्न अप्पासाहेबांचा होता.
पण तो प्रश्न पाहणाऱ्या प्रत्येक प्रेक्षकाचा झाला.
“कुणी घर देता का घर?”
हा संवाद अप्पासाहेबांचा होता.
पण तो प्रत्येक त्या माणसाचा आक्रोश झाला ज्याला आयुष्याच्या एखाद्या वळणावर आपलंसं घर, आपली माणसं आणि आपली जागा हरवल्यासारखी वाटली.
नाना पाटेकरांनी अप्पासाहेब साकारले नाहीत.
ते अप्पासाहेब झाले.
त्यानंतर आपला मानूसमध्ये पुन्हा एक वेगळा चेहरा आला.
अब तक छप्पन 2मध्ये साधू आगाशेची सावली परत आली.
वेलकम बॅकमध्ये उदय शेट्टी पुन्हा हसवायला आला.
गोलमाल अगेनमध्ये विनोद पुन्हा रंगला.
कालामध्ये वेगळी भूमिका आली.
तडकामध्ये नात्यांची आणि भावनांची बाजू दिसली.
द व्हॅक्सिन वॉरमध्ये विज्ञान आणि राष्ट्राच्या पार्श्वभूमीवरचं व्यक्तिमत्त्व समोर आलं.
गदर 2मध्ये वेगळ्या स्वरूपात उपस्थिती राहिली.
आणि पुढे वनवासमध्ये पुन्हा एकदा कुटुंब, वृद्धत्व आणि भावनिक नात्यांचा प्रश्न आला.
हाऊसफुल 5 मध्ये विनोदी रंग परतला.
ओ’रोमियो आणि सुबेदारसारख्या नव्या कामांमधूनही नानांचा प्रवास सुरूच राहिला.
मग नाना नेमके कोण?
गमनचा वासू,
अंकुशचा अस्वस्थ तरुण,
परिंदाचा अण्णा सेठ,
प्रहारचा मेजर चौहान,
तिरंगाचा शिवाजीराव वागळे,
क्रांतिवीरचा प्रताप तिलक,
यशवंतचा यशवंत,
अब तक छप्पनचा साधू आगाशे,
वेलकमचा उदय शेट्टी,
देऊळमधला माणूस,
डॉ. प्रकाश बाबा आमटेमधला समाजसेवक,
आणि नटसम्राटचा अप्पासाहेब…
ही केवळ चित्रपटांतील पात्रं नाहीत.
ही नानांनी जगलेली माणसं आहेत.
कधी त्यांनी आपल्याला संतापायला शिकवलं.
कधी हसायला.
कधी प्रश्न विचारायला.
कधी व्यवस्थेविरुद्ध उभं राहायला.
कधी माणुसकी जपायला.
आणि कधी स्वतःलाच विचारायला—
“मी नेमका कोण आहे?”
म्हणून नाना पाटेकरांचा प्रवास हा चित्रपटांची यादी नाही.
तो माणसांच्या चेहऱ्यांचा इतिहास आहे.
आणि म्हणूनच—
नाना पाटेकर पडद्यावर येत नाहीत…
ते पडद्याला माणूस करून जातात.
✍️✍️संदीप जगे-अलिबाग
