सत्तेची ताकद, दिग्गज नेत्यांची फौज आणि राजकीय गणितांना मतदारांनी दिले उत्तर; सहकारातील विश्वासाचा पुन्हा एकदा विजय
कोल्हापूर (प्रतिनिधी): ही निवडणूक केवळ सत्तेची नव्हती, तर स्वाभिमानाची होती. हा केवळ राजकीय डावपेचांचा आखाडा नव्हता, तर एका जिद्दीची, संघर्षाची आणि लोकांवरील विश्वासाची कहाणी होती. एका बाजूला सत्तेची ताकद, दिग्गज नेत्यांची फौज, राजकीय समीकरणे आणि प्रभावी यंत्रणा होती, तर दुसऱ्या बाजूला बावड्याचा खमका नेता बंटी पाटील यांचा निर्धार होता. या संघर्षात अखेर मतदारांनी दिलेल्या कौलाने राजकीय वर्तुळाचे लक्ष वेधून घेतले आहे.
गोकुळच्या निवडणुकीच्या निमित्ताने कोल्हापूरच्या राजकारणात पुन्हा एकदा नेतृत्व, सहकार, स्वाभिमान आणि जनसंपर्क या मुद्द्यांची चर्चा सुरू झाली आहे. एका बाजूला महाडिक, विनय कोरे, शिवाजी पाटील, के. पी. पाटील, आमदार अभिटकर, नलावडे, राहुल पाटील, आवाडे यांच्यासारख्या अनेक दिग्गज नेत्यांची राजकीय ताकद असल्याचे चित्र होते. विविध राजकीय गटांची समीकरणे, सत्तेचा प्रभाव आणि निवडणुकीतील रणनीती यामुळे ही लढत सोपी नसेल, असे मानले जात होते. मात्र, निवडणुकीच्या निकालाने राजकीय गणितांपेक्षा मतदारांच्या मनाचा कौल किती महत्त्वाचा असतो, हे पुन्हा अधोरेखित केले.
ठरलेली समीकरणे आणि बदललेले वारे
निवडणुकीच्या सुरुवातीला विरोधकांकडून बंटी पाटील यांना मोठे आव्हान उभे राहील, अशी चर्चा होती. अनेक राजकीय समीकरणे जुळवली जात होती. कोण कुणाच्या बाजूने उभे राहणार, कोणत्या गटाचा प्रभाव कुठे राहणार आणि मतांचे विभाजन कसे होणार, याचे आडाखे बांधले जात होते. मात्र, राजकारणात समीकरणे मांडता येतात; माणसाच्या मनात नेमके काय सुरू आहे, याचा अंदाज बांधणे नेहमीच शक्य होत नाही. याच ठिकाणी या निवडणुकीचे चित्र बदलल्याचे दिसून आले.
राजकीय तडजोडीचा मार्ग स्वीकारणे कदाचित सोपे ठरले असते; परंतु बंटी पाटील यांनी संघर्षाचा मार्ग निवडला. प्रतिकूल परिस्थिती असूनही त्यांनी आपली भूमिका सोडली नाही. सभासदांशी असलेला संपर्क, संस्थेबद्दलची आपुलकी आणि गोकुळच्या भवितव्याबाबत व्यक्त केलेली भूमिका या माध्यमातून त्यांनी आपली बाजू मांडली. त्यांच्या या भूमिकेला मतदारांनी कसा प्रतिसाद दिला, याची चर्चा आता राज्याच्या सहकार क्षेत्रात होत आहे.
भावनिक आवाहनांच्या पलीकडे मतदारांचा कौल
निवडणुकीच्या काळात अनेक ठिकाणी स्थानिक अस्मिता, गावागावांतील प्रतिष्ठा, धार्मिक श्रद्धा आणि भावनिक आवाहनांचा प्रभाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न झाल्याची चर्चा होती. गावाची इभ्रत, प्रतिष्ठा आणि सामूहिक निर्णय यांचा संदर्भ देत मतदारांपर्यंत पोहोचण्याचे प्रयत्न झाले. मात्र, अशा आवाहनांपेक्षा आपल्या हिताचा विचार करून मतदान करण्याचा निर्णय मतदारांनी घेतल्याचे या निकालातून दिसून येते.
कोल्हापूरच्या माणसाचा स्वभाव प्रेमळ आहे. तो विश्वास ठेवतो, तर त्या विश्वासासाठी सर्वस्व पणाला लावतो. एखाद्याला मनापासून स्वीकारले, तर त्याच्या पाठीशी ठामपणे उभा राहतो. मात्र, त्याच्या स्वाभिमानाला धक्का लागला, तर तो आपली नाराजी मतपेटीतून व्यक्त करण्यासही मागेपुढे पाहत नाही. या निवडणुकीने याच लोकस्वभावाची आठवण करून दिली आहे.
लोकशाहीत मतदारांना गृहीत धरणे किती महागात पडू शकते, हा या लढतीतील महत्त्वाचा संदेश आहे. राजकीय ताकद कितीही मोठी असली, नेत्यांची फळी कितीही प्रभावी असली, तरी अंतिम निर्णय मतदारांच्या हातात असतो. निवडणुकीच्या आखाड्यात शेवटचा शब्द जनतेचाच असतो, हे पुन्हा एकदा स्पष्ट झाले आहे.
गोकुळ म्हणजे केवळ दूध संघ नव्हे, शेतकऱ्यांचा आधार
गोकुळच्या निवडणुकीचे महत्त्व केवळ अध्यक्षपद, संचालक मंडळ किंवा सत्तेच्या समीकरणांपुरते मर्यादित नाही. गोकुळ ही हजारो दूध उत्पादक शेतकरी कुटुंबांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेली संस्था आहे. पहाटेच्या अंधारात उठून जनावरांचे दूध काढणाऱ्या मायमाऊलींच्या कष्टांचे मोल, गोठ्यातील जनावरांच्या संगोपनासाठी धडपडणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या घामाची कमाई आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आधार या संस्थेशी जोडलेला आहे.
म्हणूनच गोकुळचा प्रश्न हा केवळ खुर्चीचा प्रश्न नाही; तो सहकारातील विश्वासाचा आणि दूध उत्पादकांच्या आर्थिक भवितव्याचा प्रश्न आहे. गुजरातच्या अमूल ब्रँडप्रमाणे महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्रात गोकुळनेही आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. या संस्थेने ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांना आर्थिक स्थैर्य मिळवून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. सहकाराच्या माध्यमातून नेतृत्व घडवले, कार्यकर्त्यांना संधी दिली आणि अनेकांना सामाजिक व राजकीय क्षेत्रात पुढे जाण्याचा मार्ग उपलब्ध करून दिला.
गोकुळच्या कामकाजाशी जोडलेल्या अनेक कार्यकर्त्यांना आणि नेत्यांना या सहकारी संस्थेच्या माध्यमातून ओळख मिळाली. काहींना नेतृत्वाची संधी मिळाली, तर काहींनी याच बळावर राजकारणात आपले स्थान निर्माण केले. त्यामुळे या संस्थेवरील नियंत्रणासाठी होणारी लढत ही केवळ राजकीय नसून तिचे आर्थिक आणि सामाजिक परिणामही महत्त्वाचे आहेत.
विश्वास टिकवण्याचे आव्हान
या निवडणुकीतून कोणत्याही नेतृत्वाने एक गोष्ट लक्षात घेणे आवश्यक आहे. मतदारांना गृहीत धरू नका, कार्यकर्त्यांना विसरू नका आणि सभासदांच्या प्रश्नांकडे दुर्लक्ष करू नका. सहकार चळवळीचा पाया हा परस्पर विश्वास, पारदर्शकता आणि सभासदांच्या हितसंबंधांवर उभा असतो. हा पाया कमकुवत झाला, तर मोठ्या राजकीय ताकदीचाही उपयोग मर्यादित ठरू शकतो.
बंटी पाटील यांच्या लढतीकडे याच दृष्टिकोनातून पाहिले जात आहे. प्रतिकूल परिस्थितीतही आपल्या भूमिकेवर ठाम राहणे, लोकांशी असलेले नाते जपणे आणि संस्थेबद्दलची आपुलकी अधोरेखित करणे, ही त्यांच्या राजकीय वाटचालीतील महत्त्वाची वैशिष्ट्ये ठरली आहेत. त्यांच्या विजयामागील नेमकी कारणे, सभासदांचे मतदानाचे गणित आणि विविध गटांचा प्रभाव यांचा सखोल अभ्यास भविष्यातील सहकार राजकारणासाठी महत्त्वाचा ठरेल.
सत्तेपेक्षा जनविश्वास मोठा!
या निवडणुकीचा सर्वांत महत्त्वाचा अर्थ म्हणजे सत्ता, पद आणि राजकीय प्रभाव यांच्यापेक्षा जनविश्वासाची ताकद मोठी असते. मोठ्या नेत्यांची साथ मिळणे ही राजकारणातील जमेची बाजू असू शकते; पण त्या ताकदीचे मतांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी लोकांशी थेट नाते असणे आवश्यक आहे. निवडणुकीतील विजय हा केवळ रणनीतीचा परिणाम नसतो, तर तो मतदारांच्या अपेक्षा, नाराजी, विश्वास आणि निर्णयक्षमतेचाही आरसा असतो.
बंटी पाटील यांच्या या लढतीतून एक प्रेरणा नक्कीच मिळते. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली, समोर कितीही मोठे आव्हान असले आणि आपल्यासोबत मोजकेच लोक असले, तरी आपल्या भूमिकेवर विश्वास असेल आणि जनतेशी असलेले नाते प्रामाणिक असेल, तर मैदान सोडायचे नसते.
गोकुळच्या या निवडणुकीने सहकार क्षेत्रातील राजकारणाला नवा विचार दिला आहे. मतदारांचा विश्वास जिंकणे हेच कोणत्याही नेतृत्वाचे खरे सामर्थ्य आहे. बंटी पाटील यांच्या लढतीची चर्चा आता केवळ कोल्हापूरपुरती मर्यादित राहिलेली नाही; सहकार, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि लोकशाहीतील मतदारांच्या निर्णायक भूमिकेच्या संदर्भातही ती महत्त्वाची ठरत आहे.
कारण अखेर राजकारणात डावपेच अनेक असतात, सत्ता अनेकांच्या हातात असते; पण लोकशाहीचा खरा कौल मतदारांच्या हातात असतो. गोकुळच्या या आखाड्यातून हाच संदेश पुन्हा एकदा ठळकपणे समोर आला आहे.
