तीन पिढ्यांची परंपरा; पेण, अलिबागमध्ये तात्पुरता संसार थाटून व्यवसाय
रायगड (प्रतिनिधी) : गणरायाच्या आगमनाची चाहूल लागताच कोकणातील बाजारपेठांमध्ये लगबग सुरू झाली आहे. गणेशमूर्ती, सजावटीचे साहित्य, फुलांची आरास आणि पूजेच्या साहित्याबरोबरच पारंपरिक वाद्यांनाही मोठी मागणी वाढली आहे. याच मागणीला प्रतिसाद देत उत्तर भारतातील पारंपरिक ढोलकी कारागिरांची पावले दरवर्षी गणेशोत्सवाच्या काळात कोकणाकडे वळतात. या कारागिरांसाठी गणेशोत्सव केवळ व्यवसायाचा हंगाम नसून, पिढ्यान्पिढ्या जपलेल्या कलेला बाजारपेठ मिळवून देणारा महत्त्वाचा उत्सव ठरला आहे.
रायगड जिल्ह्यातील पेण येथे मुंबई-गोवा महामार्ग तसेच रेल्वे स्थानक परिसरात उत्तर भारतातून आलेले अरबाज इकबाल आणि त्यांचे सहकारी यांनी तात्पुरता संसार थाटला आहे. ढोलकी तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेले लाकूड, विविध साहित्य, हत्यारे तसेच तयार ढोलक्या घेऊन हे कारागीर पेणमध्ये दाखल झाले आहेत. दिवसभर ढोलकी तयार करण्याच्या कामात व्यस्त राहून ते गणेशोत्सवाच्या काळात वाढणाऱ्या मागणीची पूर्तता करीत आहेत.
पेणमध्ये तयार झालेल्या ढोलक्या केवळ स्थानिक बाजारपेठेत विकल्या जात नाहीत. रायगड जिल्ह्यासह रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील विविध गावांमध्ये हे कारागीर फिरून ढोलक्यांची विक्री करतात. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात त्यांच्या व्यवसायाला मोठी चालना मिळते. पारंपरिक वाद्यांची मागणी टिकून असल्याने त्यांच्या पिढीजात कलेलाही रोजगाराचे साधन उपलब्ध होते.
अरबाज इकबाल यांच्यासाठी कोकण नवे नाही. त्यांच्या कुटुंबातील तीन पिढ्या गणेशोत्सवाच्या काळात दरवर्षी कोकणात येत आहेत. गणेशोत्सव सुरू होण्यापूर्वी कोकणात दाखल होणे, काही आठवडे येथे राहून ढोलकी तयार करणे व विक्री करणे आणि उत्सव संपल्यानंतर पुन्हा आपल्या गावी परतणे, असा त्यांचा नेहमीचा क्रम आहे. वर्षानुवर्षे कोकणाशी निर्माण झालेले हे नाते त्यांच्या व्यवसायाला स्थैर्य देत आहे.
अलिबाग शहराजवळील बायपास परिसरातही उत्तर भारतातून आलेल्या शेख कुटुंबाने अशाच पद्धतीने आपला तळ ठोकला आहे. कुटुंबातील सदस्य एकत्रितपणे ढोलकी तयार करण्याचे आणि विक्रीचे काम करीत आहेत. उत्सवाच्या काळात ग्राहकांकडून होणारी मागणी पूर्ण करण्यासाठी दिवसभर मेहनत घेतली जात आहे.
आधुनिक वाद्यांचा वापर वाढत असला, तरी गणेशोत्सवातील पारंपरिक ढोल-ताशा, ढोलकी आणि इतर वाद्यांचे महत्त्व अद्याप कायम आहे. गणरायाच्या मिरवणुका, आरती, भजन तसेच विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांना मागणी असते. त्यामुळे या कलेवर उदरनिर्वाह करणाऱ्या कारागिरांसाठी गणेशोत्सव हा वर्षातील महत्त्वाचा व्यवसायाचा काळ ठरतो.
कोकणातील गणेशोत्सवाची परंपरा आणि उत्तर भारतातील या कारागिरांची पिढीजात कला यांचा अनोखा संगम दरवर्षी पेण आणि अलिबागच्या रस्त्यांवर पाहायला मिळतो. तात्पुरता संसार थाटून आलेले हे कारागीर केवळ ढोलक्या विकत नाहीत, तर आपल्या पूर्वजांकडून मिळालेली पारंपरिक कला पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे कामही करीत आहेत.
